یک کارشناس اقتصادی با تأکید بر اینکه حدود ۸۰ درصد از فعالان اقتصادی کشور به دلیل چالشهای عمیق مالی عملاً به «فعالان کمکار» تبدیل شدهاند، از تغییر پارادایم در ارزشگذاری مشاغل خبر داد.
محمدحسین ادیب در گفتوگو با «توسعهگستر» اعلام کرد که بازار کار ایران وارد فاز جدیدی از قیمتگذاری خدمات شده است؛ جایی که مهارتهای فنی و عملی جایگزین ارزشگذاریهای سنتی و دانشگاهی شده و انطباقپذیری با قواعد نوین بازار، تنها مسیر بقای اقتصادی برای نسلهای آینده خواهد بود.
پرسش: وضعیت فعلی فعالان اقتصادی ایران را چگونه توصیف میکنید؟
در حال حاضر حدود ۸۰ درصد از فعالان اقتصادی ایران با مشکلات بسیار جدی مواجه هستند. این چالش بزرگ، آنها را عملاً به فعالان اقتصادی «کمکار» تبدیل کرده است.
این تحلیل با آمار رسمی سازمان امور مالیاتی نیز همخوانی دارد. رئیس این سازمان اعلام کرده که از میان ۱۲ میلیون پرونده مالیاتی ثبتشده، حدود ۹ میلیون نفر از پرداخت مالیات معاف شدهاند. این معافیت گسترده به این معناست که میزان فروش و درآمد ناخالص این گروهها از سقفهای تعیینشده پایینتر است و عملاً کسبوکار آنها سودآوری مالیاتپذیر ندارد.
پرسش: این وضعیت چه اثری بر معیشت این گروه گذاشته است؟
بسیاری از این فعالان اقتصادی دیگر نمیتوانند مخارج جاری ملک تجاری یا هزینههای جاری بیزینس خود را از محل درآمد همان شغل تأمین کنند. در عمل، بخشی از آنها از محل پساندازهای گذشته خود زندگی میکنند.
این پساندازها عمدتاً در قالب دریافت اجارهبها یا سود سپردههای بانکی تعریف میشود، هرچند همیشه هم محدود به این دو منبع نیست و منابع دیگر نیز ممکن است دخیل باشند. نکته مهم این است که با وجود این فشارها، بسیاری از این افراد به دلیل دارا بودن داراییهای ثابت غیرمنقول، همچنان احساس ثروتمند بودن میکنند.
پرسش: چرا با وجود رکود، برخی همچنان خود را ثروتمند میدانند؟
چون داراییهای آنها ارزش اسمی خود را حفظ کرده است، حتی اگر در شرایط رکود فعلی خریداری برای ملک یا داراییشان وجود نداشته باشد. این احساس ثروتمندی از منظر روانی مانع از فروپاشی انگیزه آنها میشود، اما واقعیت اقتصادی تغییر نکرده است.
بدنه سنتی بازار تا زمان انتقال نسلها تغییر چندانی نخواهد کرد. تجربه بازارهای توسعهیافته دنیا، از جمله معاملات مسکن در ایالات متحده، هم نشان میدهد که تحولات عمیق در این ساختارها فرآیندی بسیار زمانبر است و بدنه سنتی بازار در برابر تغییرات سریع مقاومت میکند.
پرسش: بسیاری از مردم تصور میکنند تغییرات ساختاری اقتصاد سریعتر رخ میدهد. نظر شما چیست؟
مردم عادی و حتی برخی تحلیلگران، دامنه و عمق تغییرات ساختاری اقتصاد را بسیار سادهتر و سریعتر از آنچه در واقعیت رخ میدهد، تصور میکنند. اما تغییر در الگوهای بازار، بهویژه در بازار کار، تدریجی و عمیق است.
بخشی از این تغییرات خود را در قیمتگذاری مشاغل نشان میدهد. بازار دارد دوباره مهارتها، خدمات و حرفهها را بر اساس نیازهای واقعی جامعه ارزشگذاری میکند.
پرسش: برای روشن شدن این تغییر، چه مثالی میتوان آورد؟
در بازار خدمات تهران، هزینه یک اصلاح موی ۱۵ دقیقهای در آرایشگاه با تعرفه ویزیت ۱۱ دقیقهای یک پزشک متخصص داخلی ۶۰ ساله، دقیقاً برابر و معادل ۲۰۰ هزار تومان بوده است.
این برابری دستمزد میان یک آرایشگر جوان ۳۰ ساله و یک پزشک با چند دهه تجربه تحصیلی و کاری، نشان میدهد که بازار در حال بازتعریف و قیمتگذاری جدید مشاغل است.
پرسش: آیا این قیمتگذاری جدید را باید منفی دید؟
نه، لزوماً. این قیمتگذاری جدید بازتاب ارزشگذاریهای ذهنی گذشته ما نیست، بلکه به سطح متفاوتی از توسعه اجتماعی تعلق دارد. نباید با عینک قضاوتهای سنتی به این پد پدیده نگاه کرد.
تعریف سنتی جامعه از ارزش مشاغل و ساری نیست. قضاوت درباره خوب یا بد بودن این روند هم سودی ندارد، چون این مکانیزم خودکار بازار است که قیمتها را بر اساس عرضه، تقاضا و نیازهای روز جامعه تعیین میکند.
پرسش: این تغییر چه پیامی برای آینده بازار کار دارد؟
این کاهش اختلاف قیمت میان خدمات عمومی و تخصصی، نشانه متولد شدن دنیای جدیدی در عرصه کار و اشتغال است. بازار مشاغل جامعه در حال قیمتگذاری دوباره است و این فرآیند حتی دامن مدیران را هم گرفته است.
بسیاری از مدیران امروز در بازار دامن مدیران را هم گرفته است.
بسیاری از مدیران امروز در بازار واقعی، دریافت نمیکنند؛ چون مهارتهای آنها دیگر متناسب با نیازهای نوین بازار نیست.
پرسش: چه مهارتهایی امروز در بازار کار ارزش بیشتری پیدا کردهاند؟
دوران وفور مهارتهای سنتی و کمبود مهارتهای فنی کاربردی به سر آمده است. امروز مهارتهای عملی و قابلاستفاده در بازار، ارزش بیشتری یافتهاند.
با این حال، هنوز بسیاری از خانوادههای ایرانی یادگیری مهارتهای فنی مثل آرایشگری را برای فرزندان خود نوعی ضد ارزش میدانند و آن را شکست در برنامهریزی تحصیلی تلقی میکنند، در حالی که نیروی کار ماهر با چند سال آموزش عملی میتواند به درآمدی معادل متخصصان با سابقه دست یابد.
پرسش: پیام نهایی شما برای نسلهای جدید چیست؟
انطباقپذیری با این شرایط جدید، کلید بقا در اقتصاد امروز است. نسلهای جدید باید یاد بگیرند که چگونه مهارتهای خود را با قواعد نوین بازار کار هماهنگ سازند.
آینده بازار کار متعلق به کسانی است که بتوانند زودتر از دیگران تغییر را بفهمند، مهارتهای کاربردی بیاموزند و خود را با واقعیتهای تازه اقتصاد تطبیق دهند.
